Diagnoza Prapambetje mendore diagnostikohet kryesisht nëpërmjet testeve të standardizuara të IQ-së, të tilla si WIPPSI për fëmijët parashkollorë dhe WISC për fëmijët e moshës shkollore dhe WAIS për të rriturit. Testet e inteligjencës profesionale mund të përdoren ekskluzivisht nga psikologët.
Prapambetja mendore ndahet në pesë kategoritë e mëposhtme, varësisht nga niveli i ashpërsisë së saj:
- Margjinal, me IQ nga 70 në 80.*
- Mesatar ose i lehtë, me IQ nga 50-55 në 70.
- I moderuar, me IQ nga 35-40 në 50-55.
- I rëndë, me IQ nga 20-25 në 35-40.
- I thellë, me IQ nën 20 ose 25.
Shumica e fëmijëve me prapambetje mendore bien në kategoritë e prapambetjes mendore margjinale, të lehtë ose të moderuar.
Incidenca e prapambetjes mendore: Vlerësohet në rreth 1-3% të popullsisë së përgjithshme, përfshirë sindromën Daun.
Individët me prapambetje të lehtë mendore janë të aftë të marrin arsim. Ata zhvillojnë disa aftësi sociale dhe kompetenca për kujdesin ndaj vetes para moshës pesë (5) vjeç. Ata mund të përfshihen në shoqëri si të rritur dhe të trajnohen për një punë.
Etiologjia e prapambetjes mendore është e njohur në rreth 25% të rasteve.
Krahasuar me kapacitetin mesatar mendor të bashkëmoshatarëve të tyre:
- Personat me prapambetje mendore e kanë të vështirë të kombinojnë, transferojnë dhe përgjithësojnë informacionin që dinë;
- Janë të kufizuar në kapacitetin e arsyetimit dhe zgjidhjes së problemeve;
- Mësojne më ngadalë dhe deri në një kufi të caktuar;
- Kupton më lehtë konceptet konkrete sesa ato abstrakte;
- Kanë vëmendje dhe përqendrim të reduktuar;
- Ka probleme me gjuhën dhe të folurit;
- Ka vetëperceptim te ulet;
- Kane aftësi sociale te kufizuara;
- Ka vështirësi në perceptimin dhe kujtesën;
- Kanë vështirësi në koordinimin motorik dhe lëvizshmërinë e imët;
- Të pranishme janë aftësi të kufizuara shqisore ose motorike shoqëruese të problemeve shëndetësore.
Individët me prapambetje mendore të moderuar karakterizohen si të aftë për t’u trajnuar. Në moshën parashkollore ata komunikojnë më pak se fëmijët e tjerë, por kanë zhvillim motorik të mjaftueshëm. Ata fitojnë aftësi për kujdesin ndaj vetes dhe si të rritur mund të punojnë si punëtorë të pakualifikuar ose gjysmë të kualifikuar .
Individët me prapambetje të rëndë mendore paraqesin disavantazhe serioze, zhvillim të dobët motorik dhe të folur minimal në moshën parashkollore. Ata janë pjesërisht të aftë për t’u kujdesur për veten. Edhe kur janë të rritur, ata duhet të jenë nën mbikëqyrje. Ata mund të angazhohen vetëm në detyra shumë të thjeshta dhe të përsëritura në mjedise të mbrojtura.
Individët me prapambetje të thellë mendore në përgjithësi kanë prapambetje në aftësitë motorike dhe gjuhësore. Në raste të tilla, kujdesi i vazhdueshëm social dhe mjekësor është i nevojshëm për mbijetesën e tyre.
Individët me prapambetje mendore kanë gjithashtu vështirësi në:
Përgjithësim : Pamundësi – vështirësi në përdorimin e të njëjtave kapacitete ose informacion në kushte të ndryshme. Megjithatë, përgjithësimi i dobët mund të përmirësohet deri në një farë mase, nëse ata trajnohen siç duhet. Sa më herët aq më mirë.
Përshtatje sociale: pavarësi dhe kapacitet i reduktuar për të ndjekur rregullat, kërkesat dhe ritmin e mjedisit të tyre shoqëror, p.sh., kapaciteti motorik dhe i perceptimit, aftësitë e kujdesit për veten, kapaciteti për të mësuar dhe për t’u integruar shoqërisht.
Ritëm më i ngadaltë maturimi në lidhje me aftësitë bazë për kujdesin ndaj vetes në vitet e para të jetës, p.sh., të folurit, ecja, etj. Vonesa në ritmin e tyre të zhvillimit është një kriter i rëndësishëm diagnostikues për prapambetjen mendore.
Kapaciteti për të nxënë, dmth., lehtësia për të fituar njohuri përmes mësimdhënies dhe përvojës. Shumë shpesh, veçanërisht në rastet e prapambetjes së lehtë mendore, dështimi në të nxënë perceptohet pas fillimit të shkollës, kryesisht sepse atëherë shfaqen vështirësi të rëndësishme të përgjithshme në të nxënë.